Tại sao TP HCM đứng đầu thế giới về lún đất?
Nguyên nhân chính gây sụt lún ở TP HCM
TP HCM hiện đang rơi vào nhóm thành phố sụt lún nhanh nhất thế giới do nhiều yếu tố tác động. Một trong những nguyên nhân chủ yếu là khai thác nước ngầm quá mức, nền đất yếu và đô thị hóa nhanh với các công trình tải trọng lớn. Theo Kịch bản biến đổi khí hậu quốc gia năm 2020 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hiện tượng sụt lún diễn ra rõ rệt ở TP HCM và Đồng bằng sông Cửu Long – khu vực có địa hình thấp nhất cả nước.
Các nghiên cứu cho thấy TP HCM tồn tại nhiều "phễu lún" với tốc độ trên 10 cm mỗi thập kỷ. Riêng giai đoạn 2005-2017, thành phố lún trung bình gần 2 cm mỗi năm, tổng cộng hơn 23 cm, mức cao nhất toàn vùng. Ngoài ra, nghiên cứu của các nhà khoa học từ Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore), NASA và Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ đăng trên tạp chí khoa học Nature Sustainability cũng cho thấy TP HCM thuộc nhóm lún nhanh nhất thế giới.
Yếu tố tự nhiên và tác động của con người
Hiện tượng sụt lún xuất phát từ hai nhóm nguyên nhân chính: tự nhiên và tác động của con người. Về yếu tố tự nhiên, TP HCM được hình thành trên nền châu thổ trẻ, nơi bùn, sét và than bùn tích tụ qua hàng nghìn năm. Đặc tính đất yếu, dễ nén khiến khu vực này dễ biến dạng, đặc biệt tại quận 7, quận 8, Nhà Bè và Bình Chánh cũ.
Bên cạnh đó, dao động mực nước ngầm theo mùa, triều cường và xâm nhập mặn cũng làm thay đổi cấu trúc đất, khiến sụt lún xảy ra ngay cả khi không có tác động nhân tạo. PGS.TS Lê Trung Chơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển bền vững (ĐH Tài nguyên và Môi trường), nhận định rằng TP HCM nằm trên lớp trầm tích Holocene rất dễ bị nén, nên nhạy cảm hơn trước đô thị hóa và thay đổi mực nước ngầm – những yếu tố khiến sụt lún trầm trọng hơn.
Khai thác nước ngầm quá mức gây sụt lún
PGS.TS Lê Song Giang, Khoa Kỹ thuật Xây dựng (Đại học Bách khoa TP HCM), giải thích rằng nền địa chất ở thành phố yếu hơn một số nơi khác. Khi các tầng chứa nước bị khai thác liên tục trong thời gian dài sẽ ảnh hưởng khả năng nén tự nhiên, rỗng phía dưới, đồng nghĩa mặt đất phía trên bị lún dần.
Trước năm 2010, khoảng 50-60% nước sinh hoạt của TP HCM đến từ khai thác nước ngầm. Các nhà máy nước bề mặt như Tân Hiệp, Thủ Đức, Bình An chỉ đáp ứng được một phần nhu cầu đô thị trung tâm. Nhiều quận ven và ngoại thành Bình Chánh, Hóc Môn, Củ Chi, Nhà Bè... người dân chủ yếu khoan giếng riêng, dẫn đến khai thác tràn lan và sụt lún nghiêm trọng.
Năm 2010, toàn thành phố có hơn 200.000 giếng khoan với tổng công suất trên một triệu m3/ngày đêm, gấp 5 lần so với quy hoạch Thủ tướng đã phê duyệt cho giai đoạn đó. Đánh giá của UBND TP HCM thời điểm này, hậu quả mực nước ngầm hàng năm đã bị hạ thấp trở thành lý do quan trọng gây lún sụt đất tại nhiều nơi như quận 6 (5-20 cm), quận Bình Tân (14 cm), thị trấn An Lạc, huyện Bình Chánh (12 cm).
Đô thị hóa quá nhanh gây ra sụt lún
Với nguyên nhân đô thị hóa quá nhanh gây ra sụt lún, nhóm nghiên cứu của PGS.TS Lê Trung Chơn dẫn chứng báo cáo phân tích trong Quy hoạch thành phố giai đoạn 2021-2030, những năm 2011 đến 2017, tỷ lệ đô thị hóa ở thành phố bình quân mỗi năm 80-83%. Từ năm 2018 đến 2022, tỷ lệ này giảm nhưng vẫn duy trì mức 78-80%.
Theo chuyên gia, khi đất tự nhiên bị phủ kín bởi nhựa đường, bêtông, thiếu mảng xanh, hồ chứa nước... khiến nước mưa không thể thấm xuống để bổ sung cho mạch ngầm, đất bên dưới co ngót, mất ổn định. Chưa kể giao thông tải nặng và xây dựng công trình cao tầng tạo thêm áp lực lên nền đất làm các khu vực vốn có nền yếu như phía nam thành phố càng sụt lún nhanh.
Giải pháp ứng phó với sụt lún
PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn (Đại học Quốc gia TP HCM), cho rằng sụt lún mang tính đặc thù từng vùng. Là nơi bị tác động nhiều, TP HCM cần tiên phong đưa ra các giải pháp để ứng phó.
Trước mắt, thành phố cần xây dựng mạng lưới quan trắc sụt lún với các trạm cố định, cập nhật dữ liệu định kỳ phục vụ quy hoạch hạ tầng, giao thông và chống ngập. Song song, địa phương ưu tiên nghiên cứu khoa học cơ bản trong lĩnh vực địa chất, thủy văn, để hiểu rõ hơn về cấu trúc nền đất và cơ chế biến dạng theo thời gian.
