Kỳ 2: Thiên đường hàng thùng ở Kim Liên
Thời kỳ bao cấp và trào lưu quần bò, áo phông
Trong thời kỳ bao cấp, quần bò và áo phông là những món đồ thời trang được nhiều người săn đón. Dân chơi sẵn sàng chi từ hai đến bốn chỉ vàng để mua một chiếc quần bò Thái, trong khi nhiều người khác tìm đến khu tập thể Kim Liên để mua các mặt hàng "sida" – một thuật ngữ dùng để chỉ những sản phẩm nhập khẩu không rõ nguồn gốc.
Với thế hệ thanh niên 6x và 7x, quần bò và áo phông trở thành biểu tượng của sự trẻ trung và phá cách. Mặc quần bò, áo phông và nghe nhạc Boney-M hay Modern Talking là điều mà hầu hết thanh niên ao ước. Một chiếc quần bò jeans hoặc áo phông in chữ Tây là niềm mơ ước của rất nhiều người.
Quần bò và áo phông thời bao cấp chủ yếu được buôn bán từ Thái Lan thông qua con đường Lào và Campuchia. Món hàng này từng là mặt hàng xuất khẩu chính sang Liên Xô và Đông Âu. Trong thời điểm đó, giá một chiếc quần bò có thể bằng cả nửa tháng lương. Có một câu chuyện vui về tên gọi "quần bò": "Vì nó trị giá bằng một con bò". Dân chơi sẵn sàng chi từ hai chỉ vàng đến bốn chỉ vàng để sở hữu một chiếc quần bò Thái xịn. Rất khó để hình dung được mức độ đắt đỏ và được yêu thích của quần bò lúc đó.
Quần bò và áo phông không chỉ là biểu tượng của phương Tây mà còn đại diện cho sự phá cách và nổi loạn của giới trẻ. Tuy nhiên, Bộ Nội vụ vẫn có quy định cấm mặc quần bò và áo phông trong môi trường công sở. Quyết định số 758/QĐ-BNV ngày 23/6/2021 yêu cầu cán bộ, công chức, viên chức phải tuân thủ quy tắc ứng xử, trong đó có nội dung cấm mặc quần bò vào công sở.
Trong dân gian, có bài thơ theo lối Bút Tre với đoạn mở đầu:
"Nội quy cấm được mặc quần
Bò vào công sở một tuần trừ lương
Sếp trưởng thì đang rất cương
Quyết phải thực hiện chủ trương áo quần."
Tôi vẫn nhớ cảm giác bất ngờ khi năm 1990 đến Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội, thấy thầy hiệu phó mặc quần bò đi làm. Cái quần bò của thầy khiến tôi vừa dắt xe ra khỏi bãi vừa há mồm nhìn mà quên không trả tiền vé. Chị trông xe phải chạy đuổi theo gọi lại.
Tại Trường Mỹ thuật Yết Kiêu (tên thường gọi của Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội), sinh viên có mốt bò mài giấy than. Ngày nay, các bạn trẻ có mốt quần bò mới tinh nhưng bạc phếch, rách te tua. Trong thập niên 1980-1990 ở Hà Nội, mốt này chưa tồn tại. Quần bò mài giấy than của sinh viên mỹ thuật là thủ thuật dùng để làm cho quần bò đã bạc màu trông như mới. Các sinh viên sử dụng giấy than chà lên quần vì giấy than có màu xanh chàm giống quần bò jeans. Đến nay, giấy than vẫn được dùng để sao hóa đơn.
Ở giai đoạn tiếp theo, các loại hàng "xách tay" từ Liên Xô, Đông Đức, Tiệp Khắc, Ba Lan, Hungary như áo bay, áo na-tô, áo lông Đức được công nhân xuất khẩu đưa về Việt Nam. Điều này không khiến cho hàng sida giảm bớt sức nóng. Từ khu tập thể Kim Liên, các cửa hàng đồ sida lan sang khu tập thể Khương Thượng, kết nối với phố thời trang may mặc Thái Hà, tạo nên một thế giới thời trang cho giới trẻ sành điệu.
Ít người biết rằng các dãy B1, B2, B3, B4 ở khu tập thể Kim Liên tập trung nhiều cán bộ công nhân viên của Tổng cục Đường sắt. Ông T, nhà ở B1 Kim Liên, cựu nhân viên Tổng cục Đường sắt, cho biết tầng một nhà B1 là nơi "phát tích" những tiệm bán hàng sida, hàng thùng đầu tiên ở khu tập thể Kim Liên. Nhà B1 nằm ở góc đường Hoàng Tích Trí - Đào Duy Anh, thuận tiện cho việc giao thông và để xe. Nhiều cư dân B1 là cán bộ, nhân viên Tổng cục Đường sắt, trong đó có những người làm việc tại ga Hà Nội hoặc trên các đoàn tàu Thống Nhất.
Dưới thời bao cấp, buôn bán chợ đen (tư thương) bị cấm hoặc kiểm soát gắt gao. Những nhân viên đi tàu tuyến Bắc - Nam có điều kiện thuận lợi để vận chuyển các mặt hàng lương thực, đồ cũ. Quần áo cũ chủ yếu nhập khẩu bằng đường biển, nhưng đường sắt là phương tiện chính để chuyển hàng an toàn về Hà Nội. Quần áo cũ không rõ nguồn gốc bị đánh thuế cao và hạn chế nhập khẩu. Có thể những cán bộ đường sắt hiểu cách tối ưu hóa quy trình vận chuyển an toàn về Hà Nội. Khu vực đường sắt chạy qua khu tập thể Kim Liên (từ cổng bệnh viện Bạch Mai tới hồ Ba Mẫu) là địa điểm "xuống hàng" thuận tiện nhất (và cũng "tẩu tán" nhanh nhất) của nhân viên đường sắt khi tàu chạy chậm để vào ga Hàng Cỏ.
